MAVJUDLIK MOHIYATDAN AVVALMI YOKI KEYIN?

Authors

  • Musurmonov Tilovmurod Turdiali o‘g‘li Shahrisabz davlat pedagogika instituti “Xorijiy til nazariyasi va amaliyoti” kafedrasi o’qituvchisi Author

Abstract

Ushbu maqola falsafaning eng qadimiy va dolzarb savollaridan biri – “mavjudlik mohiyatdan avval keladimi yoki mohiyat mavjudlikdan avval?” – mavzusini chuqur tahlil qiladi. An’anaviy falsafada mohiyat mavjudlikdan ustun turadi: narsa avval “qanday bo‘lishi kerak”ligi bilan belgilangan holda yaratiladi. XX asr ekzistensializmi esa bu tartibni teskari qiladi: Jan-Pol Sartrning mashhur shiori bo‘yicha “mavjudlik mohiyatdan avval keladi”. Inson avval mavjud bo‘ladi, keyin o‘z harakatlari, tanlovlari va mas’uliyati orqali mohiyatini o‘zi yaratadi. Maqola falsafiy adabiyotni  va zamonaviy ilmiy tadqiqotlarni solishtiradi. Ilmiy dalillar – masalan, Stiven Jey Gould va Elisabeth Vrba tomonidan taklif qilingan exaptatsiya, biologiyada emergentlik (paydo bo‘lish) va Robert Sapolskining determinizm g‘oyalari – Sartning pozitsiyasini kuchli qo‘llab-quvvatlaydi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy ilm-fan “oldindan belgilangan mohiyat” g‘oyasini rad etib, mavjudlikning ustunligini tasdiqlaydi.

Downloads

Download data is not yet available.

References

1. Sartre, J.-P. (1946). Existentialism is a Humanism (P. Mairet, Trans.). Methuen.

2. Sartre, J.-P. (1956). Being and Nothingness: An Essay on Phenomenological Ontology (H. E. Barnes, Trans.). Philosophical Library. (1943 original).

3. Aquinas, T. (1949). On Being and Essence (A. Maurer, Trans.). Pontifical Institute of Mediaeval Studies. (De Ente et Essentia – mohiyat va mavjudlik farqi).

4. Gould, S. J., & Vrba, E. S. (1982). Exaptation—a missing term in the science of form. Paleobiology, 8(1), 4–15. (Exaptatsiya tamoyili – mavjudlik mohiyatdan avval biologiyada).

5. Sapolsky, R. M. (2023). Determined: A Science of Life Without Free Will. Penguin Press. (Erkin iroda va determinizm).

6. Sawwa, N. M., & Neimneh, S. (2016). An existentialist reading of Clive Barker’s “Human Remains”. International Journal of Humanities and Social Science.

7. Tan, S. Z. K. (2021). An existentialist approach to authentic science. PMC – NIH. Dennett, D. C. (various works, cited via Gould). Exaptation as a trivial but ubiquitous process (evolyutsion psixologiya kontekstida).

8. Flanagan, O., & Caruso, G. D. (various). Neuroexistentialism: Meaning, morals, and purpose in the age of neuroscience (Sapolski bilan bog‘liq sintez).

9. Hamdamov, U. (2024). Jahon adabiyoti. Turan nashriyoti. (O‘zbek tilidagi darslik, Sartr va ekzistensializm bo‘limi).

10. Djuraev, G. (2025). Jan Pol Sartr ekzistensializmida mavjudlik va mohiyat masalasi.

Downloads

Published

2026-05-03