O‘ZBEK TILIDA FRAZEOLOGIK BIRLIKLARNING SEMANTIK TRANSFORMATSIYASI VA MILLIY-MADANIY XUSUSIYATLARI
Published 2026-06-10

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
Abstract
mazkur maqolada o‘zbek tilidagi frazeologik birliklarning semantik tabiati, ma’no tarkibining shakllanish mexanizmlari, nutqiy jarayonda yuz beradigan semantik transformatsiyalar hamda ularning milliy-madaniy mazmunni ifodalash imkoniyatlari tahlil qilinadi. Frazeologik birlik tilning oddiy nominativ vositasi sifatida emas, balki xalqning tarixiy tajribasi, turmush tarzi, ijtimoiy munosabatlari, qadriyatlari, axloqiy qarashlari va borliqni idrok etish usullarini o‘zida mujassamlashtirgan murakkab lisoniy hodisa sifatida baholanadi. Tadqiqotda frazeologizmlarning semantik yaxlitligi, obrazlilik, konnotativlik, metaforik va metonimik ko‘chish, komponentlarning qayta talqin qilinishi, kontekstual yangilanish hamda frazeologik ma’noning zamonaviy kommunikativ muhitda transformatsiyalanishi masalalariga alohida e’tibor qaratiladi. O‘zbek tilidagi “ko‘ngliga yo‘l topmoq”, “yuragi orqasiga tortmoq”, “qo‘li ochiq”, “ko‘zi ochilmoq”, “boshiga yetmoq”, “bel bog‘lamoq”, “el-yurt”, “nonini topmoq” kabi birliklar semantik va lingvokulturologik nuqtayi nazardan tahlil qilinib, ularning tarkibidagi tana a’zolari, oziq-ovqat, mehnat, qarindoshlik, makon, vaqt va ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq konseptual qatlamlar ochib beriladi. Tadqiqot natijalari frazeologik birliklar milliy dunyoqarashni verbalizatsiya qilishning muhim vositalaridan biri ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, zamonaviy ommaviy axborot vositalari, internet kommunikatsiyasi va badiiy-publitsistik nutqda frazeologizmlarning yangi kontekstlarda qo‘llanishi ularning semantik imkoniyatlarini kengaytirayotgani asoslanadi.
References
- Abdusamadov, Z., & Nazarova, S. (2025). The national-cultural analysis of phraseological units with anthroponomic components in English and Uzbek languages. The Lingua Spectrum.
- Abduvakhobova, M. A. (2025). Phraseological units as components of phraseology. American Journal of Philological Sciences, 5(4), 186–188. https://doi.org/10.37547/ajps/Volume05Issue04-46.
- Atadjanova, A. Sh. (2025). Linguocultural aspect of phraseological units of the Uzbek language. International Multidisciplinary Journal for Research & Development, 12(2), 368–370. https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.imjrd.69467.
- G‘aybullayeva, D. (2022). Phraseological units as national-cultural specifics of the English and Uzbek languages. Oriental Art and Culture.
- Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of Chicago Press.
- Narmuratov, Z. R. (2023). Semantic and linguocultural characteristics of phraseological units: In the example of Uzbek and English languages. Web of Scientists and Scholars: Journal of Multidisciplinary Research, 1(4), 5–6.
- Sherbekova, M. Sh. (2023). Linguo-cognitive and linguo-cultural analysis of phraseological units in English and Uzbek languages. Central Asian Journal of Literature, Philosophy and Culture, 5(1). https://doi.org/10.51699/cajlpc.v5i1.1141.
- Wierzbicka, A. (1992). Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Configurations. New York: Oxford University Press.
- Раҳматуллаев, Ш. (1978). Ўзбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. Тошкент: Ўқитувчи.
- Шомақсудов, Ш., Шораҳмедов, Ш., & бошқалар. (1988). Ҳикматнома. Тошкент: Ўзбек Совет Энциклопедияси бош редакцияси.
- Бердиёров, Ҳ., & Расулов, Р. (1984). Ўзбек тилининг паремиологик луғати. Тошкент: Ўқитувчи.
- Раҳматуллаев, Ш. (2006). Ўзбек тилининг фразеологик луғати. Тошкент: Қомуслар бош таҳририяти.