QISHLOQ XO‘JALIGI YERLARINING KADASTR BAHOSINI ANIQLASHDA TUPROQ UNUMDORLIGI DINAMIKASINI HISOBGA OLISHNING ILMIY-USLUBIY ASOSLARI

Abstract

Mazkur maqolada qishloq xo‘jaligi yerlarining kadastr bahosini aniqlash jarayonida tuproq unumdorligining vaqt davomida o‘zgarishini hisobga olishning ilmiy-uslubiy asoslari tadqiq etilgan. Qishloq xo‘jaligi yerlarining iqtisodiy qiymatini aniqlashda tuproqning tabiiy va ishlab chiqarish salohiyati muhim omillardan biri bo‘lib, amaldagi yer kadastri tizimida mazkur xususiyat, avvalo, tuproq boniteti orqali ifodalanadi. O‘zbekiston Respublikasining amaldagi me’yoriy hujjatlarida qishloq xo‘jaligi yerlarini baholashda tuproq unumdorlik quvvatini bonitet ballari asosida qiyosiy baholash nazarda tutilgan. Biroq tuproq unumdorligi statik ko‘rsatkich emas, balki sug‘orish, mineral va organik o‘g‘itlardan foydalanish, almashlab ekish, sho‘rlanish, eroziya, zichlashish, gumus miqdori, oziqa elementlari balansi hamda boshqa antropogen va tabiiy omillar ta’sirida vaqt davomida o‘zgarib boradigan murakkab tabiiy-iqtisodiy ko‘rsatkich hisoblanadi. Shu sababli kadastr bahosini faqat ma’lum bir davrda aniqlangan bonitet ko‘rsatkichiga bog‘lash yer uchastkasining real ishlab chiqarish salohiyatidagi o‘zgarishlarni to‘liq aks ettirmasligi mumkin. Tadqiqotda tuproq unumdorligi dinamikasini kadastr baholash tizimiga integratsiya qilishning konseptual modeli ishlab chiqilgan bo‘lib, unda bazaviy bonitet ballari, joriy tuproq sifat ko‘rsatkichlari, ularning vaqt bo‘yicha trendi, ekologik cheklovlar va iqtisodiy samaradorlik ko‘rsatkichlarini yagona baholash tizimida birlashtirish taklif etiladi. Metodik yondashuvda integral tuproq unumdorligi indeksi, dinamik tuzatish koeffitsiyenti va kadastr qiymatini hisoblashning takomillashtirilgan modeli asoslab berilgan. Mazkur yondashuv yerlarning sifat holatini muntazam monitoring qilish, kadastr ma’lumotlarini yangilash, yer resurslaridan samarali foydalanishni rag‘batlantirish hamda yer qiymatini obyektivlashtirishga xizmat qilishi mumkin.